Ο οικισμός των βαρελιών

Μια άσκηση ολιστικού σχεδιασμού
13.04.11

Το 2007, το Πρόγραμμα Εργασίας της UIA για 'Αρχιτεκτονική & Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας' [UIA-ARES WP] σε συνεργασία με το ΤΕΕ προκήρυξε διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό με τίτλο «Βιοκλιματική Αρχιτεκτονική και Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας για κελύφη για τη στέγαση θυμάτων μεγάλων φυσικών καταστροφών». Υποβλήθηκαν 67 προτάσεις από τις οποίες η επιτροπή επέλεξε την 508 ως καλύτερη (βλέπε εικόνες κάτω -κλικ για μεγέθυνση).

Οι περισσότερες από τις προτάσεις του διαγωνισμού εστιάστηκαν στο ζητούμενο αντικείμενο, τα κελύφη. Όμως τα κελύφη -έστω και με εκτεταμένη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας- δεν αρκούν για να δημιουργήσουν συνθήκες επιβίωσης και συμβίωσης προσφύγων. Σε συνθήκες κρίσης οι προτεραιότητες διαφέρουν από αυτές της ομαλής καθημερινότητας και από τις συμβατικές παραδοχές του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού. Για παράδειγμα, το πόσιμο νερό είναι πολύ πιο ζωτικό από το ρεύμα για τη τηλεόραση, η συνήθης έννοια της 'άνεσης' αλλάζει, η δε συλλογικότητα γίνεται προϋπόθεση επιβίωσης. Ταυτόχρονα η μετατροπή από παραγωγικά άτομα σε αδρανείς πρόσφυγες προκαλεί ψυχολογική επιβάρυνση με δυσμενείς συνέπειες στο σύνολο. Είναι εμφανές ότι οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας -και μάλιστα σε κλίμακα μονάδας μόνο- δεν αρκούν για να αντιμετωπιστεί το πλήθος των προβλημάτων ενός προσφυγικού οικισμού.

[συνέχεια]

::: Κάγκελα, κάγκελα παντού

Ο φόβος ως αρχιτεκτονική παράμετρος
14.12.10

Σάο Πάολο: Μια μάντρα χωρίζει εκατοντάδες παράγκες από ιδιωτικές πισίνες και γήπεδα τένις [φωτογραφία Tuca Vieira]

Ένα χαρακτηριστικό της εποχής μας που εμφανίζεται λίγο-πολύ σε όλες τις χώρες είναι η διεύρυνση του χάσματος φτωχών-πλουσίων, με φυσικό επακόλουθο την άνοδο της εγκληματικότητας. Αυτή με τη σειρά της φέρνει στο προσκήνιο μια μακρόχρονη αρχιτεκτονική παράμετρο που είχε ατονήσει στις δεκαετίες της κοινωνικά ισότροπης ανάπτυξης: την ασφάλεια.

Σε κοινωνίες όπου συνυπάρχει η χλιδή με τη μιζέρια, τα σπίτια έχουν ένα κοινό στοιχείο: τα κάγκελα. Κάγκελα σε φράχτες, σε παράθυρα, σε πόρτες, σε ταράτσες. Πλούσιοι και φτωχοί περιχαρακώνονται προσπαθώντας να προστατέψουν αυτό που έχουν και λείπει από άλλους, φτωχότερους. Έτσι τα κάγκελα αποτελούν πλέον ένα πρακτικό δείκτη κοινωνικής ανισότητας σε μια χώρα.

::: Η λευκή ιλαρά

Εκτός σχεδίου δόμηση στο Αιγαίο
11.06.10

Παραπλέοντας πριν μερικά χρόνια τη νότια ακτή της Μυκόνου, ένοιωσα μια μεγάλη έκπληξη: όλο το νησί, από την ανατολική άκρη ως τη δυτική, έμοιαζε σαν να είχε ιλαρά -μόνο που τα σπυριά ήσαν άσπρα! Οι διάσπαρτες 'παραδοσιακές' βίλλες (υποθέτω όλες με βούλα ΕΠΑΕ) δημιουργούσαν ένα νέο σκηνικό μεγάλης κλίμακας πάνω στους λόφους του διάσημου νησιού, κάτι που θα ζήλευαν και καλλιτέχνες μεγάλων εικαστικών εγκαταστάσεων σαν τον Christo.

Η Μύκονος είναι ένα μόνο παράδειγμα. Όλα τα δημοφιλή νησιά του Αιγαίου έχουν λίγο ή πολύ την ίδια 'λευκή ιλαρά'. Η αρρώστια εμφανίζεται και σε άλλες παραθεριστικές περιοχές της χώρας, μόνο που στα ξερά νησιά είναι πιο ορατή αφού το γυμνό τοπίο κρύβει τα 'σπυριά' λιγότερο. Η αιτία του φαινομένου είναι διπλή, η δόμηση εκτός σχεδίου και η μανία του λευκού. Και τα δύο ξεκινούν από παλιά. Ας τα δούμε λίγο καλύτερα.

::: Ελληνική λαϊκή αρχιτεκτονική τον 21ο αιώνα

Με δείγμα την ελευθέρια δόμηση του Κορινθιακού
11.04.10

Εδώ και 8 χρόνια πηγαίνω συχνά στην Πάτρα, σχεδόν πάντα με τραίνο. Θεωρώ τη διαδρομή κατά μήκος της ακτής του Κορινθιακού ως μια από τις ωραιότερες στην Ελλάδα. Το τραίνο κινείται ανάμεσα σε χιλιάδες λεμονιές, πορτοκαλιές, και πεύκα, δίπλα σε αμμουδιές και βραχώδεις παραλίες, σε πολλά σημεία σχεδόν πάνω από το κύμα. Από τη μία πλευρά είναι τα βουνά της Πελοποννήσου (Ζήρια, Χελμός, Παναχαϊκό), με τις κατάφυτες πολύσχημες πλαγιές τους να χύνονται στη θάλασσα. Από την άλλη, ο Κορινθιακός που αλλάζει χρώμα και αίσθηση ανάλογα με τον καιρό. Και απέναντι τα βουνά της Ρούμελης (Ελικώνας, Παρνασσός, Γκιόνα, Ναυπακτία), μερικές φορές καλυμμένα από σύννεφα ή χιόνια. Ο συνδυασμός βουνού, θάλασσας, μεσογειακής βλάστησης, και μαζί τα παιχνίδια του ουρανού και του Ήλιου, προσφέρουν ένα θαυμάσιο δείγμα ελληνικού τοπίου.

Φυσικά δεν είμαι ο μόνος με αυτή την άποψη: χιλιάδες άλλοι έλκονται από τον συνδυασμό τοπίου και κλίματος, και μάλιστα πολύ κοντά στην Αθήνα ή την Πάτρα. Τα παλιά αγροτικά χωριά και οι κωμοπόλεις κατά μήκος της ακτής μετατρέπονται σε οικισμούς παραθερισμού και δεύτερης κατοικίας που επεκτείνονται ραγδαία ροκανίζοντας τα μεταξύ τους αδόμητα τμήματα. Η Εθνική Οδός Κορίνθου-Πάτρας (κατά μερικούς 'αυτοκινητόδρομος') έχει ουσιαστικά γίνει η κεντρική λεωφόρος ενός συνεχούς οικιστικού συνόλου μήκους 140 χιλιομέτρων που παραπέμπει στην Οικουμενόπολη του Δοξιάδη. Πρόκειται για μια γιγάντια επένδυση οικονομικών και φυσικών πόρων, η οποία ένα μεγάλο μέρος του έτους είναι άχρηστη.

::: Κισίνεβο: η πράσινη πόλη

Σύντομο οδοιπορικό σε ένα μουσείο Μοντερνιστικής πολεοδομίας
14.12.09

Η Μολδαβία είναι ένα από τα μικρά θραύσματα της Σοβιετικής Ένωσης, μεταξύ Ρουμανίας και Ουκρανίας. Με κατά κεφαλή εισόδημα περίπου 40% εκείνου της Αλβανίας, είναι σήμερα η φτωχότερη χώρα της Ευρώπης. Πριν 20 χρόνια είχε ακμάζουσα βιομηχανία που συνέβαλε στο 38% της οικονομίας, παράγοντας π.χ. τρακτέρ και μικροκυκλώματα διαστημοπλοίων. Σήμερα η βιομηχανία έπεσε στο 20%, και η οικονομία βασίζεται στην γεωργία και τους μετανάστες.

Η χώρα έχει συνολικό πληθυσμό λίγο μικρότερο από της Αττικής, ¼ του οποίου συγκεντρώνεται στην πρωτεύουσα, το Κισίνεβο (Chisinau / Kishinev). Στον 2ο παγκόσμιο πόλεμο βομβαρδίστηκε επανειλημμένα από τους επελαύνοντες Γερμανούς και Ρουμάνους, και λίγο αργότερα από τους επελαύνοντες Σοβιετικούς. Στα ερείπια του πολέμου, εφαρμόστηκαν οι αρχές της αρχιτεκτονικής και πολεοδομίας που διακήρυξε ο Μοντερνισμός: πολυώροφα μπλοκ κατοικιών με μικρό ποσοστό κάλυψης, μεγάλες ελεύθερες εκτάσεις στο έδαφος, άνετες λεωφόροι, και άφθονο πράσινο. Παρόμοιο πνεύμα επικράτησε και στη μεταπολεμική ανοικοδόμηση της υπόλοιπης Ευρώπης, ανατολικής και δυτικής. Σήμερα, η πλουτοκρατική Παγκοσμιοποίηση που αντικατέστησε τον σοσιαλιστικό Διεθνισμό, έχει φέρει τα σημάδια της και στο Κισίνεβο: χλιδάτα mall, φανταχτερά καζίνα, βίλλες νεόπλουτων, μετατροπή χώρων παραγωγής σε χώρους εμπορίου. Ωστόσο έχει αφήσει ανέπαφη την πολεοδομική δομή της πόλης και βασικές υποδομές όπως την τηλεθέρμανση. Η εικόνα στο Google Earth είναι σαφής: περίπου το 1/3 της πόλης θυμίζει ένα μεγάλο πάρκο με γραμμικά κτίρια ανάμεσα στην βλάστηση. Πραγματικά, το Κισίνεβο έχει από τα υψηλότερα ποσοστά αστικού πρασίνου στην Ευρώπη.

::: Το Πικρό Χωριό

«…Με τις διατάξεις της Ανταλλαγής, το Λεβίσι άδειασε στις 30 Ιουνίου 1923, αφήνοντας πίσω 2 εκκλησίες, 14 παρεκκλήσια, 2 σχολεία, 2 βρύσες, 1000 σπίτια με στέρνες και αποχωρητήρια - κατάλοιπα των οποίων βλέπουμε σήμερα.»
08.10.09

«Ελάχιστες φορές στη ζωή μου ένοιωσα τόσο απόλυτα το συλλογικό κενό ενός εξαφανισμένου λαού, τη σιωπηλή αναμονή που καλύπτει τα άδεια σπίτια χαμένων ανθρώπων. Τη μία στη Γερμανία, όταν περιπλανιόμουν στους άδειους στρατώνες του Dachau, και την άλλη, περπατώντας στη μεγαλύτερη και καλύτερα διατηρημένη πόλη-φάντασμα της Μικράς Ασίας, το Kayakoy της Τουρκίας.» Trent Rockwood

Η Μικρασιατική Καταστροφή φέρνει στη μνήμη σφαγές, λεηλασίες, πυρκαγιές, όπως της Σμύρνης. Όμως τέτοιες βιαιότητες δεν έφτασαν και στα νότια παράλια της Μικράς Ασίας. Εκεί η τραγωδία ήταν αθόρυβη. Οι πολυάριθμοι χριστιανοί της περιοχής συμβίωναν ειρηνικά με τους μουσουλμάνους συντοπίτες τους, όπως έκαναν για αιώνες. Ώσπου μια μέρα, χωρίς βία, χωρίς αίμα, χωρίς προειδοποίηση, έφτασε ξαφνικά η είδηση: οι Μεγάλοι είχαν αποφασίσει «ανταλλαγή πληθυσμών». Η Ελληνική υπερφίαλη μωρία «να πάρουμε και την Άγκυρα» ξερίζωσε 2-3 εκατομμύρια ψυχές και από τις δύο πλευρές του Αιγαίου. Ήταν το 1923.

Ένας από τους χριστιανικούς οικισμούς στα παράλια της Λυκίας (ανάμεσα στη Ρόδο και το Καστελόριζο) ήταν το Λεβίσι. Περισσότερο κωμόπολη παρά χωριό, με κάπου 3000 κατοίκους, κτισμένο αμφιθεατρικά σε πευκόφυτη περιοχή μόλις 1-2 χιλιόμετρα από τη θάλασσα, αλλά αθέατο από τους πειρατές.

::: Το 'δέον' στυλ

Συντήρηση και εξέλιξη στην αρχιτεκτονική –σκέψεις με αφορμή τη Σαντορίνη
09.08.09

Το Δημοτικό Σχολείο της Οίας:
δεξιά η Μοντέρνα πτέρυγα κτισμένη αμέσως μετά τον σεισμό του 1956,
αριστερά η νεοπαραδοσιακή προσθήκη 40 χρόνια αργότερα.
Πορεία προς το μέλλον ολοταχώς με την όπισθεν;

Η κάθε εποχή & κοινωνία έχει τους δικούς της άγραφους αισθητικούς κανόνες που επιφέρουν μια ομοιογένεια στα οπτικά γνωρίσματα της κοινότητας: ρούχα, στολίδια, εργαλεία, κτίρια. Οι κανόνες έχουν κάποια πρακτική προέλευση, που πολλές φορές χάνεται στο βάθος του χρόνου. Έτσι το λειτουργικό στοιχείο αντικαθίσταται βαθμιαία από το σημειολογικό, διαμορφώνοντας την οπτική 'γραμματική' & 'συντακτικό' της εκάστοτε εποχής. 'Υποβολείς' κάθε τέτοιας σιωπηλής διαλέκτου είναι οι άρχοντες. Οι υπόλοιποι τους ακολουθούν, επιδιώκοντας τη καταξίωση μέσω της μίμησης, σε ένα αέναο συναγωνισμό ματαιοδοξίας. Τα παραδείγματα αφθονούν -ειδικά στην αρχιτεκτονική. Ας δούμε μερικά από τη Σαντορίνη.

Το πασίγνωστο χαρακτηριστικό γνώρισμα της τοπικής κτιριοδομίας, οι θόλοι, οφείλουν τη διάδοσή τους σε ένα είδος 'φυσικής δικαιοσύνης': η απουσία νερού -άρα και δομικής ξυλείας- αντισταθμίζεται από την αφθονία της ηφαιστειογενούς Θηραϊκής γης, ενός είδους φυσικού τσιμέντου. Αυτό το τοπικό υλικό διευκόλυνε την εξάπλωση της θολοδομίας από πέτρα, συμβαδίζοντας μορφολογικά με τις θολωτές σπηλιές. Με τη πάροδο του χρόνου η σχετική τεχνογνωσία αναπτύχθηκε τόσο πολύ που ακόμη και μικρά & ευτελή κτίσματα -όπως καμαράκια στα χωράφια ή στάβλοι- καλύπτονται με θόλους ή σταυροθόλια. Προφανώς αυτή ήταν για αιώνες η πιο φτηνή, εύκολη και ανθεκτική λύση για τη γεφύρωση ανοιγμάτων. Ένα προϊόν ανάγκης με ισχυρές μορφολογικές επιπτώσεις σε ευρεία κλίμακα. Μια κατασκευή τόσο συνηθισμένη όσο μια πλάκα μπετόν σήμερα.