::: Ο ηλεκτρισμός των Δαναΐδων

“Η πιο πράσινη ενέργεια είναι αυτή που δεν χρησιμοποιούμε χωρίς σοβαρό λόγο, ανεξάρτητα από την πηγή της.”
09.03.10

Δαναΐδες’, από τον John William Waterhouse, 1904.
Άραγε το πιθάρι θα γεμίσει αν το νερό είναι πράσινο;

Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε μια αλματώδη αύξηση του ενδιαφέροντος για το περιβάλλον. Η νεόκοπη πράσινη ευαισθησία έχει πολλές μορφές: ‘πράσινα κτίρια’, ‘πράσινες πόλεις’, ‘πράσινη ενέργεια’. Φαίνεται ότι το πράσινο έχει μια εξαγνιστική δύναμη, γι’ αυτό ακούμε για ‘green banking’, ‘green web servers’, ή ‘green car of the year’, μερικοί μάλιστα βαφτίζουν και την πυρηνική ενέργεια ‘πράσινη’ (επειδή “δεν εκλύει CO2” -σαν να λέμε ότι η ηρωίνη είναι προτιμότερη από το κάπνισμα γιατί δεν βρωμίζει το δωμάτιο).

Πάνω απ’ όλα, ακούμε το οξύμωρο ‘πράσινη ανάπτυξη’. Γιατί ‘οξύμωρο’; Επειδή η ‘ανάπτυξη’ ερμηνεύεται ως μεγέθυνση, και μάλιστα παντοτινή. Μέσα στην υλιστική παραζάλη της εποχής, μας διαφεύγει ο παραλογισμός της εσαεί μεγέθυνσης πάνω σε ένα μικρό τόπι στο Διάστημα. Ωστόσο αποτελεί τον ιερό αυτοσκοπό μας, που τελευταία επιχειρούμε να πετύχουμε και με πράσινα μέσα.

::: Περί ανέμων και υδάτων

Για να ξέρουμε πού ζούμε
13.06.11

Δεν ξέρω αν συμβαίνει σε όλους, αλλά η λέξη 'ατμόσφαιρα' φέρνει στο μυαλό μου μια τεράστια ποσότητα αέρα που μας περιβάλλει, όπου πετούν πουλιά και σύννεφα, και χάνονται όλοι οι καπνοί. Το ίδιο και η λέξη 'θάλασσα': μια γιγάντια ποσότητα νερού ανάμεσα στις ηπείρους, με ψάρια, καράβια, κύματα και πετρελαιοκηλίδες. Μερικοί επιμένουν ότι ο κόσμος όπου ζούμε είναι πεπερασμένος και μικρός, αλλά δεν είναι πολύ πειστικοί. Αντίθετα η εμπειρία μας λέει ότι έχουμε άπειρες ποσότητες αέρα και νερού, γι' αυτό και χρησιμοποιούμε και τα δύο όχι μόνο ως πηγή ζωής αλλά και σαν σκουπιδοτενεκέ.

Η αίσθησή μου αυτή άλλαξε σημαντικά όταν ανακάλυψα πρόσφατα μερικά έργα του Adam Nieman. Είναι ένας Βρετανός φυσικός που αντιμετωπίζει την απεικόνιση επιστημονικών δεδομένων όχι μόνο ως θέμα διδακτορικής διατριβής, αλλά και ως ένα είδος εικαστικής τέχνης, σε συνεργασία με την οργάνωση Carbon Quilt. Στόχος είναι η εκλαΐκευση της έκτασης που έχει η περιβαλλοντική κρίση, κυρίως η ανερχόμενη ρύπανση της ατμόσφαιρας σε ένα πεπερασμένο πλανήτη. Αυτό γίνεται με εικόνες που παρουσιάζουν διάφορα περιβαλλοντικά μεγέθη με εποπτικό τρόπο, για ένα πιο κατανοητό αποτέλεσμα. Να δυο τέτοιες εικόνες που με εντυπωσίασαν:

Ο οικισμός των βαρελιών

Μια άσκηση ολιστικού σχεδιασμού
13.04.11

Το 2007, το Πρόγραμμα Εργασίας της UIA για 'Αρχιτεκτονική & Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας' [UIA-ARES WP] σε συνεργασία με το ΤΕΕ προκήρυξε διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό με τίτλο «Βιοκλιματική Αρχιτεκτονική και Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας για κελύφη για τη στέγαση θυμάτων μεγάλων φυσικών καταστροφών». Υποβλήθηκαν 67 προτάσεις από τις οποίες η επιτροπή επέλεξε την 508 ως καλύτερη (βλέπε εικόνες κάτω -κλικ για μεγέθυνση).

Οι περισσότερες από τις προτάσεις του διαγωνισμού εστιάστηκαν στο ζητούμενο αντικείμενο, τα κελύφη. Όμως τα κελύφη -έστω και με εκτεταμένη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας- δεν αρκούν για να δημιουργήσουν συνθήκες επιβίωσης και συμβίωσης προσφύγων. Σε συνθήκες κρίσης οι προτεραιότητες διαφέρουν από αυτές της ομαλής καθημερινότητας και από τις συμβατικές παραδοχές του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού. Για παράδειγμα, το πόσιμο νερό είναι πολύ πιο ζωτικό από το ρεύμα για τη τηλεόραση, η συνήθης έννοια της 'άνεσης' αλλάζει, η δε συλλογικότητα γίνεται προϋπόθεση επιβίωσης. Ταυτόχρονα η μετατροπή από παραγωγικά άτομα σε αδρανείς πρόσφυγες προκαλεί ψυχολογική επιβάρυνση με δυσμενείς συνέπειες στο σύνολο. Είναι εμφανές ότι οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας -και μάλιστα σε κλίμακα μονάδας μόνο- δεν αρκούν για να αντιμετωπιστεί το πλήθος των προβλημάτων ενός προσφυγικού οικισμού.

[συνέχεια]

::: Η λευκή ιλαρά

Εκτός σχεδίου δόμηση στο Αιγαίο
11.06.10

Παραπλέοντας πριν μερικά χρόνια τη νότια ακτή της Μυκόνου, ένοιωσα μια μεγάλη έκπληξη: όλο το νησί, από την ανατολική άκρη ως τη δυτική, έμοιαζε σαν να είχε ιλαρά -μόνο που τα σπυριά ήσαν άσπρα! Οι διάσπαρτες 'παραδοσιακές' βίλλες (υποθέτω όλες με βούλα ΕΠΑΕ) δημιουργούσαν ένα νέο σκηνικό μεγάλης κλίμακας πάνω στους λόφους του διάσημου νησιού, κάτι που θα ζήλευαν και καλλιτέχνες μεγάλων εικαστικών εγκαταστάσεων σαν τον Christo.

Η Μύκονος είναι ένα μόνο παράδειγμα. Όλα τα δημοφιλή νησιά του Αιγαίου έχουν λίγο ή πολύ την ίδια 'λευκή ιλαρά'. Η αρρώστια εμφανίζεται και σε άλλες παραθεριστικές περιοχές της χώρας, μόνο που στα ξερά νησιά είναι πιο ορατή αφού το γυμνό τοπίο κρύβει τα 'σπυριά' λιγότερο. Η αιτία του φαινομένου είναι διπλή, η δόμηση εκτός σχεδίου και η μανία του λευκού. Και τα δύο ξεκινούν από παλιά. Ας τα δούμε λίγο καλύτερα.

Αντιφάσεις

Πράσινο & «πράσινο»
11.05.10

Μια μικρή συλλογή από γελοιογραφίες που υπογραμμίζουν πολύ λιτά και εύστοχα μερικές αντιφάσεις στην όψιμη 'πράσινη' ευαισθησία της εποχής μας.

[συνέχεια]

::: Ελληνική λαϊκή αρχιτεκτονική τον 21ο αιώνα

Με δείγμα την ελευθέρια δόμηση του Κορινθιακού
11.04.10

Εδώ και 8 χρόνια πηγαίνω συχνά στην Πάτρα, σχεδόν πάντα με τραίνο. Θεωρώ τη διαδρομή κατά μήκος της ακτής του Κορινθιακού ως μια από τις ωραιότερες στην Ελλάδα. Το τραίνο κινείται ανάμεσα σε χιλιάδες λεμονιές, πορτοκαλιές, και πεύκα, δίπλα σε αμμουδιές και βραχώδεις παραλίες, σε πολλά σημεία σχεδόν πάνω από το κύμα. Από τη μία πλευρά είναι τα βουνά της Πελοποννήσου (Ζήρια, Χελμός, Παναχαϊκό), με τις κατάφυτες πολύσχημες πλαγιές τους να χύνονται στη θάλασσα. Από την άλλη, ο Κορινθιακός που αλλάζει χρώμα και αίσθηση ανάλογα με τον καιρό. Και απέναντι τα βουνά της Ρούμελης (Ελικώνας, Παρνασσός, Γκιόνα, Ναυπακτία), μερικές φορές καλυμμένα από σύννεφα ή χιόνια. Ο συνδυασμός βουνού, θάλασσας, μεσογειακής βλάστησης, και μαζί τα παιχνίδια του ουρανού και του Ήλιου, προσφέρουν ένα θαυμάσιο δείγμα ελληνικού τοπίου.

Φυσικά δεν είμαι ο μόνος με αυτή την άποψη: χιλιάδες άλλοι έλκονται από τον συνδυασμό τοπίου και κλίματος, και μάλιστα πολύ κοντά στην Αθήνα ή την Πάτρα. Τα παλιά αγροτικά χωριά και οι κωμοπόλεις κατά μήκος της ακτής μετατρέπονται σε οικισμούς παραθερισμού και δεύτερης κατοικίας που επεκτείνονται ραγδαία ροκανίζοντας τα μεταξύ τους αδόμητα τμήματα. Η Εθνική Οδός Κορίνθου-Πάτρας (κατά μερικούς 'αυτοκινητόδρομος') έχει ουσιαστικά γίνει η κεντρική λεωφόρος ενός συνεχούς οικιστικού συνόλου μήκους 140 χιλιομέτρων που παραπέμπει στην Οικουμενόπολη του Δοξιάδη. Πρόκειται για μια γιγάντια επένδυση οικονομικών και φυσικών πόρων, η οποία ένα μεγάλο μέρος του έτους είναι άχρηστη.

::: Κισίνεβο: η πράσινη πόλη

Σύντομο οδοιπορικό σε ένα μουσείο Μοντερνιστικής πολεοδομίας
14.12.09

Η Μολδαβία είναι ένα από τα μικρά θραύσματα της Σοβιετικής Ένωσης, μεταξύ Ρουμανίας και Ουκρανίας. Με κατά κεφαλή εισόδημα περίπου 40% εκείνου της Αλβανίας, είναι σήμερα η φτωχότερη χώρα της Ευρώπης. Πριν 20 χρόνια είχε ακμάζουσα βιομηχανία που συνέβαλε στο 38% της οικονομίας, παράγοντας π.χ. τρακτέρ και μικροκυκλώματα διαστημοπλοίων. Σήμερα η βιομηχανία έπεσε στο 20%, και η οικονομία βασίζεται στην γεωργία και τους μετανάστες.

Η χώρα έχει συνολικό πληθυσμό λίγο μικρότερο από της Αττικής, ¼ του οποίου συγκεντρώνεται στην πρωτεύουσα, το Κισίνεβο (Chisinau / Kishinev). Στον 2ο παγκόσμιο πόλεμο βομβαρδίστηκε επανειλημμένα από τους επελαύνοντες Γερμανούς και Ρουμάνους, και λίγο αργότερα από τους επελαύνοντες Σοβιετικούς. Στα ερείπια του πολέμου, εφαρμόστηκαν οι αρχές της αρχιτεκτονικής και πολεοδομίας που διακήρυξε ο Μοντερνισμός: πολυώροφα μπλοκ κατοικιών με μικρό ποσοστό κάλυψης, μεγάλες ελεύθερες εκτάσεις στο έδαφος, άνετες λεωφόροι, και άφθονο πράσινο. Παρόμοιο πνεύμα επικράτησε και στη μεταπολεμική ανοικοδόμηση της υπόλοιπης Ευρώπης, ανατολικής και δυτικής. Σήμερα, η πλουτοκρατική Παγκοσμιοποίηση που αντικατέστησε τον σοσιαλιστικό Διεθνισμό, έχει φέρει τα σημάδια της και στο Κισίνεβο: χλιδάτα mall, φανταχτερά καζίνα, βίλλες νεόπλουτων, μετατροπή χώρων παραγωγής σε χώρους εμπορίου. Ωστόσο έχει αφήσει ανέπαφη την πολεοδομική δομή της πόλης και βασικές υποδομές όπως την τηλεθέρμανση. Η εικόνα στο Google Earth είναι σαφής: περίπου το 1/3 της πόλης θυμίζει ένα μεγάλο πάρκο με γραμμικά κτίρια ανάμεσα στην βλάστηση. Πραγματικά, το Κισίνεβο έχει από τα υψηλότερα ποσοστά αστικού πρασίνου στην Ευρώπη.

::: Μαύρη & πράσινη ρυμοτομία

Μια ιδέα για την Αθήνα
05.05.09

Η πρόσφατη ανακοίνωση του νέου Ρυθμιστικού Σχεδίου της Αθήνας αναζωπύρωσε το δημοσιογραφικό ενδιαφέρον για τον βιότοπο των Αθηναίων. Εφημερίδες και κανάλια προβάλλουν σχετικές συνεντεύξεις ειδικών και μη, με κοινό στοιχείο το προφανές: η πολεοδομική οργάνωση της Πρωτεύουσας είναι διάτρητη και χρειάζεται μπαλώματα. Κυρίαρχο συμπέρασμα είναι ότι πρέπει –επιτέλους- να ενισχυθεί το αστικό πράσινο με ποικίλους τρόπους: δημιουργία πρασίνων θυλάκων με κατεδάφιση κτιρίων ή και ολοκλήρων τετραγώνων, ενοποίηση και πρασίνισμα των ακαλύπτων χώρων, πράσινα δώματα.

Αυτή η πράσινη εκστρατεία έχει να αντιμετωπίσει δύο πανίσχυρους εχθρούς: αφενός την ιερότητα της ακίνητης ιδιοκτησίας, και αφετέρου τη λατρεία του αυτοκινήτου που χαρακτηρίζουν τη σημερινή ελληνική πόλη. Η πρώτη συνεπάγεται μεγάλο κόστος απαλλοτριώσεων και δικαστικούς μαραθώνιους, παράλληλα με τη διχογνωμία των επιμέρους ιδιοκτητών –κάτι που πιο παλιά βραχυκύκλωσε το Ενεργό Οικοδομικό Τετράγωνο του Τρίτση. Η δεύτερη συνδέεται όχι μόνο με τη κυκλοφοριακή συμφόρηση, αλλά περισσότερο με την ανάγκη στάθμευσης, η οποία είναι αναντίρρητη και οδηγεί σε επεμβάσεις σαν αυτή στην Πλατεία Κύπρου.

::: Κρέας ή ψάρι;

Σκέψεις για τα ‘πράσινα’ κτίρια
09.04.09

Σκίτσο Valentin Druzhinin

Οι ανθρώπινες κατασκευές δεν είναι παρά μετασχηματισμοί των φυσικών στοιχείων. Κάθε κτίριο –αναπόφευκτα- προκαλεί αλλοίωση στο περιβάλλον, μικρή ή μεγάλη σε έκταση και διάρκεια. Είναι μια διαδικασία που αρχίζει π.χ. με το κόψιμο των δέντρων που εμποδίζουν στο οικόπεδο, τις εκσκαφές των θεμελίων, και το ροκάνισμα του λόφου για το αμμοχάλικο. Συνεχίζεται αργότερα με τα λύματα του βόθρου, την εξόρυξη του πετρελαίου και τα καυσαέρια του καλοριφέρ, φτάνοντας μέχρι τη τελική μετατροπή του σε μπάζα. Πρόκειται για το λεγόμενο ‘οικολογικό αποτύπωμα’ του κτιρίου, που δεν είναι παρά η έκταση της Γης η οποία επηρεάζεται με κάποιο τρόπο από τη κατασκευή, τη χρήση και τον θάνατό του. Μια έκταση που σίγουρα ξεπερνά κατά πολύ τα όρια του οικοπέδου, φτάνοντας ακόμη και σε μακρινές περιοχές που δύσκολα φαντάζεται κανείς.

Αυτό το γνώρισμα διαφέρει από το ένα κτίριο στο άλλο, έστω και αν έχουν το ίδιο μέγεθος, λειτουργία, ή κόστος, μοιάζοντας κάπως με τις διαφορές στους ανθρώπινους χαρακτήρες: Υπάρχουν κτίρια άπληστα, βάναυσα, εγωκεντρικά, απαιτητικά προς το περιβάλλον, που ζητούν πολλά και προσφέρουν λίγα. Άλλα πάλι είναι ολιγαρκή, ευγενικά, ανοιχτόκαρδα, εναρμονισμένα με τη φύση που τα γέννησε και τα τρέφει, που ζητούν λίγα και προσφέρουν πολλά.

Κτίρια σαν τα τελευταία ακούγονται συχνά με ποικίλα ονόματα: βιοκλιματικά, ενεργειακά, οικολογικά, παθητικά, οργανικά, βιώσιμα. Ονομασίες που διαφέρουν λίγο ως καθόλου, όλες με τον ίδιο κοινό παρονομαστή: Αναφέρονται σε κτίρια που σέβονται το περιβάλλον όσο και τον άνθρωπο. Επιτρέψτε μου να τα ονομάζω εδώ ‘πράσινα’.

::: Το τζίνι

Ένα παραμύθι που φωτίζει μερικά άλλα
08.02.09

Σκίτσο του Chris Madden ©

Κάποιο βράδυ, ξεπήδησε ξαφνικά απ’ το λυχνάρι μου ένα παντοδύναμο τζίνι και μου λέει ότι θα κάνει όποια θαύματα του ζητήσω. Όντας άτομο με οικολογική συνείδηση, του ζητώ βοήθεια για να λυθούν μερικά φλέγοντα προβλήματα που, παρά τις προσπάθειές μας να τα λύσουμε, ταλαιπωρούν εμάς και τον πλανήτη όλο και πιο πολύ.

Το θαύμα #1 είναι μια εκπληκτική εφεύρεση για να κινούμε τα αυτοκίνητά μας δωρεάν και χωρίς καυσαέρια ή ηχορρύπανση. Το τζίνι υπάκουσε αμέσως.

Το θαύμα #2 είναι να μεταμορφώσει μαγικά όλα τα εργοστάσια της ΔΕΗ, ώστε από αύριο να χρησιμοποιούμε μόνο ανανεώσιμες πηγές ενέργειας για το ρεύμα μας. Ζαπ, η μεταμόρφωση έγινε!

Το θαύμα #3 έχει να κάνει με τα σκουπίδια: Το τζίνι αντικαθιστά όλες τις χωματερές με ΧΥΤΑ και κάνει την ευρεία ανακύκλωση πραγματικότητα!

Ζητώ και ένα τέταρτο θαύμα –αυτό αφορά τα κτίρια: Έτσι, το θαυματουργό τζίνι μετατρέπει όλα τα δομικά υλικά σε ‘οικολογικά’ (ό,τι και να σημαίνει αυτό), και όλα τα κτίριά μας γίνονται υγιεινά και αυτάρκη σε ενέργεια.

Πριν προλάβω να ζητήσω κι άλλα θαύματα –για το νερό, τα δάση, και τα λύματα- το τζίνι εξαφανίστηκε όσο ξαφνικά ήλθε. Δεν με πείραξε πολύ η εξαφάνιση, γιατί ήδη με τις 4 μαγικές αλλαγές λύθηκαν σημαντικά προβλήματα που ταλανίζουν εμάς και τον βιότοπό μας.