::: We are animals

Ένα ποιητικό περιστατικό
14.05.11

Τις προάλλες είχα μια έκπληξη στο μετρό: βρέθηκα σε ένα βαγόνι πλημμυρισμένο με ποίηση! Αντί για τις συνηθισμένες διαφημίσεις του τύπου «αγόρασε αυτό», «απόλαυσε εκείνο», και «απόκτησε το άλλο», οι επιφάνειες διαφημιστικής προβολής είχαν στίχους του αγαπημένου μου Ελύτη! Η ματιά μου έτρεχε από τη μια αφίσα στην άλλη: «Θε μου τι μπλε ξοδεύεις για να μη σε βλέπουμε», «Αν δεν στηρίξεις το ένα σου πόδι έξω απ' τη Γη ποτέ σου δεν θα μπορέσεις να σταθείς επάνω της», «Κάνε άλμα πιο γρήγορο από τη φθορά». Για μια στιγμή αναρωτήθηκα αν βλέπω όνειρο.

Ξεπέρασα το ενδεχόμενο του ονείρου, και σκέφτηκα ότι ήταν μάλλον μια περίεργη φάρσα ή ένα σκηνικό ταινίας. Ώσπου σε μια γωνιά διάβασα το μυστικό: αφορμή αυτής της θεσπέσιας χειρονομίας ήταν η Ημέρα Ποίησης, μερικές εβδομάδες νωρίτερα. Αργότερα έμαθα ότι ήταν «μια πρωτοβουλία του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Ελύτη, ώστε η ποίηση να μπει στην καθημερινότητα όλων». Χάρη στην καμπάνια οι στίχοι του ηλιόλουστου ποιητή στόλισαν για ένα μήνα τα μέσα μαζικής μεταφοράς σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Μυτιλήνη, Ρόδο, και Ζάκυνθο.

Ο οικισμός των βαρελιών

Μια άσκηση ολιστικού σχεδιασμού
13.04.11

Το 2007, το Πρόγραμμα Εργασίας της UIA για 'Αρχιτεκτονική & Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας' [UIA-ARES WP] σε συνεργασία με το ΤΕΕ προκήρυξε διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό με τίτλο «Βιοκλιματική Αρχιτεκτονική και Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας για κελύφη για τη στέγαση θυμάτων μεγάλων φυσικών καταστροφών». Υποβλήθηκαν 67 προτάσεις από τις οποίες η επιτροπή επέλεξε την 508 ως καλύτερη (βλέπε εικόνες κάτω -κλικ για μεγέθυνση).

Οι περισσότερες από τις προτάσεις του διαγωνισμού εστιάστηκαν στο ζητούμενο αντικείμενο, τα κελύφη. Όμως τα κελύφη -έστω και με εκτεταμένη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας- δεν αρκούν για να δημιουργήσουν συνθήκες επιβίωσης και συμβίωσης προσφύγων. Σε συνθήκες κρίσης οι προτεραιότητες διαφέρουν από αυτές της ομαλής καθημερινότητας και από τις συμβατικές παραδοχές του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού. Για παράδειγμα, το πόσιμο νερό είναι πολύ πιο ζωτικό από το ρεύμα για τη τηλεόραση, η συνήθης έννοια της 'άνεσης' αλλάζει, η δε συλλογικότητα γίνεται προϋπόθεση επιβίωσης. Ταυτόχρονα η μετατροπή από παραγωγικά άτομα σε αδρανείς πρόσφυγες προκαλεί ψυχολογική επιβάρυνση με δυσμενείς συνέπειες στο σύνολο. Είναι εμφανές ότι οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας -και μάλιστα σε κλίμακα μονάδας μόνο- δεν αρκούν για να αντιμετωπιστεί το πλήθος των προβλημάτων ενός προσφυγικού οικισμού.

[συνέχεια]

::: Ιλίσια παιδία

Προσωπικές μνήμες από το Αθηναϊκό κέντρο
14.03.11

Πρώην στρατιωτικές εγκαταστάσεις μεταξύ Ρηγίλλης-Χίλτον:
1-ΣΟΑ Ριζάρη, 2-Στρατιωτικό Πρατήριο Αθηνών, 3-άλλο στρατόπεδο (συνεργείο;), 4-Τεχνική Βάση Αθηνών.
Το πορτοκαλί χρώμα υποδεικνύει κατασκευές μετά το 1960.

Ο πατέρας μου ήταν αξιωματικός του Τεχνικού Σώματος. Οι συχνές μεταθέσεις του με έκαναν να γνωρίσω 14 διαφορετικά σπίτια σε 17 χρόνια ανά την Ελλάδα. Σε 3 περιπτώσεις η οικογένειά μου έζησε στα λεγόμενα ΣΟΑ (Στρατιωτικά Οικήματα Αξιωματικών) της οδού Ριζάρη: τρεις εφαπτόμενες πολυκατοικίες 5 & 6 ορόφων στη γωνία Ριζάρη και Βασιλέως Κωνσταντίνου, με μεγάλη αλάνα για παιχνίδια από πίσω. Η περιοχή τότε ήταν πολύ διαφορετική από σήμερα. Θυμάμαι αμυδρά λάσπες και σκόνες στη ρηχή κοίτη του Ιλισού με μερικά αναιμικά δέντρα και τα έργα για τη κάλυψη του αρχαίου ποταμού με τη νέα λεωφόρο της προόδου. Στην απέναντι πλευρά της οδού Ριζάρη μια ψηλή πέτρινη μάντρα που περπατούσα πλάι της τη χρονιά που πήγαινα στο 15ο Δημοτικό Σχολείο Κολωνακίου της οδού Αλωπεκής, 4 δρόμους παραπάνω. Στην άλλη άκρη της, μια ταβέρνα με χύμα ρετσίνα σε καράφα για το σπίτι.

Τα εγκαταλειμμένα παραπήγματα ενός στρατοπέδου στη θέση του μετέπειτα Ωδείου μας έδιναν άφθονο υλικό για εξερεύνηση και 'όπλα' στις παιδικές μάχες με ινδιάνους, πειρατές, και σταυροφόρους, ανάλογα με τις επίκαιρες κινηματογραφικές ταινίες. Τα 'πολεμοφόδιά' μας έγιναν πιο προηγμένα γύρω στο 1960, από την αποξήλωση της προσωρινής «Ατομικής Έκθεσης» που έγινε στη θέση του στρατοπέδου για την προβολή των Αμερικανικών επιτευγμάτων στην πυρηνική ενέργεια. Ήταν η εποχή του Σπούτνικ και του Γκαγκάριν -κουμουνιστής μεν, αλλά και έμπνευση για παιδικές φαντασιώσεις!

::: Πάρκα και υποβρύχια

Η έφοδος στο πράσινο του Ελληνικού
12.02.11

Παρακολουθούμε τελευταία τις αλλεπάλληλες επιθέσεις που γίνονται για την αρπαγή της έκτασης του παλιού αεροδρομίου στο Ελληνικό, του μεγαλύτερου δημόσιου φιλέτου της χώρας: Έξη χιλιάδες στρέμματα πάνω στο θαλάσσιο μέτωπο της Αθήνας, σχετικά κοντά στο κέντρο, ανάμεσα σε δύο μεγάλες αρτηρίες και με σταθμό μετρό, χωρίς φυσικά εμπόδια στην όποια διαμόρφωση. Ο τεμαχισμός του θηράματος έχει αρχίσει από χρόνια: 'Προσωρινές' αθλητικές εγκαταστάσεις που παραμένουν άθικτες από το 2004, Ολυμπιακά Ακίνητα, Υπηρεσία Πολιτικής Αεροπορίας, εκθεσιακές μεγαλο-παράγκες, έχουν όλα το μερίδιό τους. Το Μητροπολιτικό Πάρκο -που ήταν ο αρχικός προορισμός της έκτασης- φαίνεται να συρρικνώνεται υπό το βάρος των ιδιωτικών βλέψεων και των δημοσίων αμαρτιών.

Η περίπτωση εκφράζει ανάγλυφα τη σύγκρουση μεταξύ των συλλογικών και ιδιωτικών συμφερόντων που φουντώνει στον θαυμαστό νέο κόσμο μας. Η καθηγήτρια Μαρία Μαντουβάλου του ΕΜΠ έλεγε το 2007:
"Όσα ειπώθηκαν πριν για τη θέση του Ελληνικού στο θαλάσσιο μέτωπο και για την κυκλοφοριακή υποδομή της περιοχής, δείχνουν ότι ο χώρος είναι ιδιαίτερα ελκυστικός και για δραστηριότητες που έχουν σχέση με τον κόσμο των υψηλών εισοδημάτων και μπορούν να αποφέρουν υψηλά κέρδη. Γίνεται δηλαδή το Ελληνικό ένα «οικόπεδο» από τα πολυτιμότερα στην Eυρώπη για κάθε είδους εκμετάλλευση. Και εδώ συναντάμε ξανά τη γνωστή διελκυστίνδα: Άντληση άμεσου εργολαβικού τύπου κέρδους ή ανάκτηση προς όφελος της συνολικής δυναμικής της πόλης και των κατοίκων της;"

::: Κάγκελα, κάγκελα παντού

Ο φόβος ως αρχιτεκτονική παράμετρος
14.12.10

Σάο Πάολο: Μια μάντρα χωρίζει εκατοντάδες παράγκες από ιδιωτικές πισίνες και γήπεδα τένις [φωτογραφία Tuca Vieira]

Ένα χαρακτηριστικό της εποχής μας που εμφανίζεται λίγο-πολύ σε όλες τις χώρες είναι η διεύρυνση του χάσματος φτωχών-πλουσίων, με φυσικό επακόλουθο την άνοδο της εγκληματικότητας. Αυτή με τη σειρά της φέρνει στο προσκήνιο μια μακρόχρονη αρχιτεκτονική παράμετρο που είχε ατονήσει στις δεκαετίες της κοινωνικά ισότροπης ανάπτυξης: την ασφάλεια.

Σε κοινωνίες όπου συνυπάρχει η χλιδή με τη μιζέρια, τα σπίτια έχουν ένα κοινό στοιχείο: τα κάγκελα. Κάγκελα σε φράχτες, σε παράθυρα, σε πόρτες, σε ταράτσες. Πλούσιοι και φτωχοί περιχαρακώνονται προσπαθώντας να προστατέψουν αυτό που έχουν και λείπει από άλλους, φτωχότερους. Έτσι τα κάγκελα αποτελούν πλέον ένα πρακτικό δείκτη κοινωνικής ανισότητας σε μια χώρα.

Η ρύπανση του χρόνου

Ένα άρθρο για την οργάνωση της ζωής και των πόλεων σήμερα, του John Whitelegg.
[Μετάφραση του Αγγλικού πρωτότυπου]
16.08.10

Παρά το γεγονός ότι η εξοικονόμηση χρόνου αποτελεί τη κύρια οικονομική αιτιολόγηση για νέα συστήματα οδικών μεταφορών, η επέκταση του οδικού δικτύου και η αύξηση της κυκλοφορίας δεν φαίνεται να έχουν δώσει στους ανθρώπους περισσότερο ελεύθερο χρόνο. Αυτό συμβαίνει επειδή δεν αξιολογείται και ο χρόνος των πεζών, επειδή τα αυτοκίνητα είναι στην πράξη χρονοβόρα, και επειδή οι άνθρωποι τείνουν να χρησιμοποιούν τον όποιο χρόνο κερδίζουν για να ταξιδέψουν ακόμη πιο μακριά.

[συνέχεια]

::: Ιδιώτες & idiots

Η απαξίωση του δημόσιου και ο εναγκαλισμός του ιδιωτικού στον Ολυμπιακό Φλοίσβο
14.01.10

Οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 2004 κόστισαν πολύ, 11-12 δις ευρώ. Η Ελληνική κοινωνία, διψασμένη για εφήμερα γεγονότα που ικανοποιούν την αυταρέσκειά της, αποδέχτηκε το υπέρογκο κόστος, που βαθμιαία έγινε 2.5 φορές μεγαλύτερο από τις αρχικές εκτιμήσεις των 4.5 δις. Λίγο μετά τους Αγώνες, η τότε υπουργός κα. Πετραλιά καμάρωνε ότι «Κάναμε πολύ πετυχημένους Αγώνες, πολύ ασφαλείς Αγώνες και πολύ ακριβούς Αγώνες». Ταυτόχρονα ο κ. Αλογοσκούφης βεβαίωνε ότι «Ήταν μια μεγάλη επένδυση, η οποία θα αποδώσει το επόμενο χρονικό διάστημα» [in.gr 12.11.04]. Το βαρύ φορτίο των «πολύ ακριβών Αγώνων» που επωμίστηκαν οι φορολογούμενοι είναι αδιαμφισβήτητο, αλλά τι γίνεται με τους καρπούς της «μεγάλης επένδυσης» 5½ χρόνια μετά τα πυροτεχνήματα της Τελετής Λήξης;

Από τον συνολικό λογαριασμό των Αγώνων, κάπου 60% πήγε σε έργα υποδομής και κτιριακές εγκαταστάσεις, όπως αυτές του Φαληρικού Δέλτα οι οποίες μεταμόρφωσαν σημαντικά το θαλάσσιο μέτωπο της Αθήνας, έστω και χωρίς την ολοκλήρωση των αρχικών σχεδίων. Ένας περίπατος εκεί είναι αρκετά διαφωτιστικός για τη σημερινή κατάσταση των ακριβοπληρωμένων Ολυμπιακών κατασκευών. Ας δούμε εδώ μερικές εικόνες από δύο σημεία του μετώπου, την περιοχή της Εσπλανάδας και τη γειτονική Μαρίνα του Φλοίσβου. Και οι δύο προσφέρουν ενδιαφέροντα αρχιτεκτονικά δείγματα κτιρίων και υπαιθρίων χώρων, εκφράζοντας ταυτόχρονα δύο διαφορετικές πορείες αξιοποίησης της «μεγάλης επένδυσης».

::: Κισίνεβο: η πράσινη πόλη

Σύντομο οδοιπορικό σε ένα μουσείο Μοντερνιστικής πολεοδομίας
14.12.09

Η Μολδαβία είναι ένα από τα μικρά θραύσματα της Σοβιετικής Ένωσης, μεταξύ Ρουμανίας και Ουκρανίας. Με κατά κεφαλή εισόδημα περίπου 40% εκείνου της Αλβανίας, είναι σήμερα η φτωχότερη χώρα της Ευρώπης. Πριν 20 χρόνια είχε ακμάζουσα βιομηχανία που συνέβαλε στο 38% της οικονομίας, παράγοντας π.χ. τρακτέρ και μικροκυκλώματα διαστημοπλοίων. Σήμερα η βιομηχανία έπεσε στο 20%, και η οικονομία βασίζεται στην γεωργία και τους μετανάστες.

Η χώρα έχει συνολικό πληθυσμό λίγο μικρότερο από της Αττικής, ¼ του οποίου συγκεντρώνεται στην πρωτεύουσα, το Κισίνεβο (Chisinau / Kishinev). Στον 2ο παγκόσμιο πόλεμο βομβαρδίστηκε επανειλημμένα από τους επελαύνοντες Γερμανούς και Ρουμάνους, και λίγο αργότερα από τους επελαύνοντες Σοβιετικούς. Στα ερείπια του πολέμου, εφαρμόστηκαν οι αρχές της αρχιτεκτονικής και πολεοδομίας που διακήρυξε ο Μοντερνισμός: πολυώροφα μπλοκ κατοικιών με μικρό ποσοστό κάλυψης, μεγάλες ελεύθερες εκτάσεις στο έδαφος, άνετες λεωφόροι, και άφθονο πράσινο. Παρόμοιο πνεύμα επικράτησε και στη μεταπολεμική ανοικοδόμηση της υπόλοιπης Ευρώπης, ανατολικής και δυτικής. Σήμερα, η πλουτοκρατική Παγκοσμιοποίηση που αντικατέστησε τον σοσιαλιστικό Διεθνισμό, έχει φέρει τα σημάδια της και στο Κισίνεβο: χλιδάτα mall, φανταχτερά καζίνα, βίλλες νεόπλουτων, μετατροπή χώρων παραγωγής σε χώρους εμπορίου. Ωστόσο έχει αφήσει ανέπαφη την πολεοδομική δομή της πόλης και βασικές υποδομές όπως την τηλεθέρμανση. Η εικόνα στο Google Earth είναι σαφής: περίπου το 1/3 της πόλης θυμίζει ένα μεγάλο πάρκο με γραμμικά κτίρια ανάμεσα στην βλάστηση. Πραγματικά, το Κισίνεβο έχει από τα υψηλότερα ποσοστά αστικού πρασίνου στην Ευρώπη.

::: Ποιος έβαλε τον γάιδαρο στο κοτέτσι;

Οι κατεδαφίσεις γύρω από το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης
08.06.09

Είδα πρόσφατα στο βίντεο του GreekArchitects.gr την πασχαλινή κατεδάφιση μερικών από τα τέως διατηρητέα κτίρια γύρω από το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης. Δεν με ξάφνιασε βέβαια, ούτε αυτή η ‘εκκαθάριση’, ούτε οι προηγούμενες, ούτε οι επόμενες. Από τη στιγμή που επιλέχθηκε η συγκεκριμένη θέση για το νέο κτίριο-μαμούθ, η τύχη των πέριξ κτιρίων –διατηρητέων και μη- ήταν μονόδρομος. Και αυτοί που ελπίζουν για την επιβίωση των διατηρητέων της Αρεοπαγίτου, ας επιχειρήσουν να τα εντοπίσουν στον χάρτη της περιοχής στην ιστοσελίδα του μουσείου, όπου φαίνεται το μέλλον του τετραγώνου όπως το έχουν αποφασίσει οι προύχοντες. Βέβαια αν κάποιος από τους ‘παρείσακτους’ στο οικόπεδο του ΝΜΑ ήταν μια μεγάλη εκκλησία, τότε τα πράγματα θα ήσαν διαφορετικά…

::: Μαύρη & πράσινη ρυμοτομία

Μια ιδέα για την Αθήνα
05.05.09

Η πρόσφατη ανακοίνωση του νέου Ρυθμιστικού Σχεδίου της Αθήνας αναζωπύρωσε το δημοσιογραφικό ενδιαφέρον για τον βιότοπο των Αθηναίων. Εφημερίδες και κανάλια προβάλλουν σχετικές συνεντεύξεις ειδικών και μη, με κοινό στοιχείο το προφανές: η πολεοδομική οργάνωση της Πρωτεύουσας είναι διάτρητη και χρειάζεται μπαλώματα. Κυρίαρχο συμπέρασμα είναι ότι πρέπει –επιτέλους- να ενισχυθεί το αστικό πράσινο με ποικίλους τρόπους: δημιουργία πρασίνων θυλάκων με κατεδάφιση κτιρίων ή και ολοκλήρων τετραγώνων, ενοποίηση και πρασίνισμα των ακαλύπτων χώρων, πράσινα δώματα.

Αυτή η πράσινη εκστρατεία έχει να αντιμετωπίσει δύο πανίσχυρους εχθρούς: αφενός την ιερότητα της ακίνητης ιδιοκτησίας, και αφετέρου τη λατρεία του αυτοκινήτου που χαρακτηρίζουν τη σημερινή ελληνική πόλη. Η πρώτη συνεπάγεται μεγάλο κόστος απαλλοτριώσεων και δικαστικούς μαραθώνιους, παράλληλα με τη διχογνωμία των επιμέρους ιδιοκτητών –κάτι που πιο παλιά βραχυκύκλωσε το Ενεργό Οικοδομικό Τετράγωνο του Τρίτση. Η δεύτερη συνδέεται όχι μόνο με τη κυκλοφοριακή συμφόρηση, αλλά περισσότερο με την ανάγκη στάθμευσης, η οποία είναι αναντίρρητη και οδηγεί σε επεμβάσεις σαν αυτή στην Πλατεία Κύπρου.