::: Κισίνεβο: η πράσινη πόλη

Σύντομο οδοιπορικό σε ένα μουσείο Μοντερνιστικής πολεοδομίας
14.12.09

Η Μολδαβία είναι ένα από τα μικρά θραύσματα της Σοβιετικής Ένωσης, μεταξύ Ρουμανίας και Ουκρανίας. Με κατά κεφαλή εισόδημα περίπου 40% εκείνου της Αλβανίας, είναι σήμερα η φτωχότερη χώρα της Ευρώπης. Πριν 20 χρόνια είχε ακμάζουσα βιομηχανία που συνέβαλε στο 38% της οικονομίας, παράγοντας π.χ. τρακτέρ και μικροκυκλώματα διαστημοπλοίων. Σήμερα η βιομηχανία έπεσε στο 20%, και η οικονομία βασίζεται στην γεωργία και τους μετανάστες.

Η χώρα έχει συνολικό πληθυσμό λίγο μικρότερο από της Αττικής, ¼ του οποίου συγκεντρώνεται στην πρωτεύουσα, το Κισίνεβο (Chisinau / Kishinev). Στον 2ο παγκόσμιο πόλεμο βομβαρδίστηκε επανειλημμένα από τους επελαύνοντες Γερμανούς και Ρουμάνους, και λίγο αργότερα από τους επελαύνοντες Σοβιετικούς. Στα ερείπια του πολέμου, εφαρμόστηκαν οι αρχές της αρχιτεκτονικής και πολεοδομίας που διακήρυξε ο Μοντερνισμός: πολυώροφα μπλοκ κατοικιών με μικρό ποσοστό κάλυψης, μεγάλες ελεύθερες εκτάσεις στο έδαφος, άνετες λεωφόροι, και άφθονο πράσινο. Παρόμοιο πνεύμα επικράτησε και στη μεταπολεμική ανοικοδόμηση της υπόλοιπης Ευρώπης, ανατολικής και δυτικής. Σήμερα, η πλουτοκρατική Παγκοσμιοποίηση που αντικατέστησε τον σοσιαλιστικό Διεθνισμό, έχει φέρει τα σημάδια της και στο Κισίνεβο: χλιδάτα mall, φανταχτερά καζίνα, βίλλες νεόπλουτων, μετατροπή χώρων παραγωγής σε χώρους εμπορίου. Ωστόσο έχει αφήσει ανέπαφη την πολεοδομική δομή της πόλης και βασικές υποδομές όπως την τηλεθέρμανση. Η εικόνα στο Google Earth είναι σαφής: περίπου το 1/3 της πόλης θυμίζει ένα μεγάλο πάρκο με γραμμικά κτίρια ανάμεσα στην βλάστηση. Πραγματικά, το Κισίνεβο έχει από τα υψηλότερα ποσοστά αστικού πρασίνου στην Ευρώπη.

::: Αύριον ως σήμερον και ως χθες;

Άμεσα ή έμμεσα, το παρελθόν έχει ιδιαίτερο βάρος στο πρόγραμμα σπουδών, ωστόσο το μέλλον απουσιάζει πανηγυρικά
08.11.09


“Κ’ αίφνης οι πίδακες των ιδικών μας απαντήσεων
Με την ευχή της μάνας μας
Ενάντια στα μαχαίρια των πογκρόμ
Ενάντια στα κνούτα της Οχράνα
Με τις κραυγές που απ' τις ψυχές μας ξεπετιούνται
Για την κλοπή των ινδαλμάτων
Για την καταβαράθρωσι των οραμάτων.”

Ανδρέας Εμπειρίκος, “Αι γενεαί πάσαι ή σήμερον ως αύριον και ως χθές”

Σκίτσο του Chris Madden ©

Τις προάλλες, μια συζήτηση με έβαλε σε σκέψεις. Μιλάγαμε με μια ομάδα 5ετών σπουδαστών για το θέμα τους στο μάθημα του Αστικού Σχεδιασμού: ανάπλαση μιας περιοχής του Δήμου Ταύρου. Η κουβέντα έφτασε στην αντιμετώπιση του ΙΧ σε σχέση με τις κατοικίες του προγράμματος. Πρότεινα να επανεξεταστεί το σημερινό καθεστώς της παντοκρατορίας του αυτοκινήτου, που τεμαχίζει τις πόλεις για να περάσει και εκτοπίζει άλλες χρήσεις για να παρκάρει. Αναρωτήθηκα φωναχτά μήπως πρέπει να αξιοποιήσουν την ελευθερία που τους δίνει ο εκπαιδευτικός χαρακτήρας της άσκησης για αναζήτηση άλλων λύσεων, με μειωμένη ή και ανύπαρκτη την παρουσία του ΙΧ.

Μερικοί έδειξαν έκπληξη: «Χωρίς αυτοκίνητο; Δεν είναι ουτοπικό;» ρώτησαν. «Το αυτοκίνητο είναι μέσο ελευθερίας!» δήλωσε κάποιος. Ξαφνιάστηκα όχι τόσο από το ύψος της αθωότητας, όσο από το βάθος του ιδεολογικού εθισμού στο αυτοκίνητο. Με τη κουβέντα που ακολούθησε κατάλαβα ότι πολλοί (αν όχι όλοι) είχαν τα σημερινά δεδομένα για πρότυπο ζωής και αρχιτεκτονικής έκφρασής της. Προσπάθησα να εξηγήσω:

::: Το Πικρό Χωριό

«…Με τις διατάξεις της Ανταλλαγής, το Λεβίσι άδειασε στις 30 Ιουνίου 1923, αφήνοντας πίσω 2 εκκλησίες, 14 παρεκκλήσια, 2 σχολεία, 2 βρύσες, 1000 σπίτια με στέρνες και αποχωρητήρια - κατάλοιπα των οποίων βλέπουμε σήμερα.»
08.10.09

«Ελάχιστες φορές στη ζωή μου ένοιωσα τόσο απόλυτα το συλλογικό κενό ενός εξαφανισμένου λαού, τη σιωπηλή αναμονή που καλύπτει τα άδεια σπίτια χαμένων ανθρώπων. Τη μία στη Γερμανία, όταν περιπλανιόμουν στους άδειους στρατώνες του Dachau, και την άλλη, περπατώντας στη μεγαλύτερη και καλύτερα διατηρημένη πόλη-φάντασμα της Μικράς Ασίας, το Kayakoy της Τουρκίας.» Trent Rockwood

Η Μικρασιατική Καταστροφή φέρνει στη μνήμη σφαγές, λεηλασίες, πυρκαγιές, όπως της Σμύρνης. Όμως τέτοιες βιαιότητες δεν έφτασαν και στα νότια παράλια της Μικράς Ασίας. Εκεί η τραγωδία ήταν αθόρυβη. Οι πολυάριθμοι χριστιανοί της περιοχής συμβίωναν ειρηνικά με τους μουσουλμάνους συντοπίτες τους, όπως έκαναν για αιώνες. Ώσπου μια μέρα, χωρίς βία, χωρίς αίμα, χωρίς προειδοποίηση, έφτασε ξαφνικά η είδηση: οι Μεγάλοι είχαν αποφασίσει «ανταλλαγή πληθυσμών». Η Ελληνική υπερφίαλη μωρία «να πάρουμε και την Άγκυρα» ξερίζωσε 2-3 εκατομμύρια ψυχές και από τις δύο πλευρές του Αιγαίου. Ήταν το 1923.

Ένας από τους χριστιανικούς οικισμούς στα παράλια της Λυκίας (ανάμεσα στη Ρόδο και το Καστελόριζο) ήταν το Λεβίσι. Περισσότερο κωμόπολη παρά χωριό, με κάπου 3000 κατοίκους, κτισμένο αμφιθεατρικά σε πευκόφυτη περιοχή μόλις 1-2 χιλιόμετρα από τη θάλασσα, αλλά αθέατο από τους πειρατές.

::: Το 'δέον' στυλ

Συντήρηση και εξέλιξη στην αρχιτεκτονική –σκέψεις με αφορμή τη Σαντορίνη
09.08.09

Το Δημοτικό Σχολείο της Οίας:
δεξιά η Μοντέρνα πτέρυγα κτισμένη αμέσως μετά τον σεισμό του 1956,
αριστερά η νεοπαραδοσιακή προσθήκη 40 χρόνια αργότερα.
Πορεία προς το μέλλον ολοταχώς με την όπισθεν;

Η κάθε εποχή & κοινωνία έχει τους δικούς της άγραφους αισθητικούς κανόνες που επιφέρουν μια ομοιογένεια στα οπτικά γνωρίσματα της κοινότητας: ρούχα, στολίδια, εργαλεία, κτίρια. Οι κανόνες έχουν κάποια πρακτική προέλευση, που πολλές φορές χάνεται στο βάθος του χρόνου. Έτσι το λειτουργικό στοιχείο αντικαθίσταται βαθμιαία από το σημειολογικό, διαμορφώνοντας την οπτική 'γραμματική' & 'συντακτικό' της εκάστοτε εποχής. 'Υποβολείς' κάθε τέτοιας σιωπηλής διαλέκτου είναι οι άρχοντες. Οι υπόλοιποι τους ακολουθούν, επιδιώκοντας τη καταξίωση μέσω της μίμησης, σε ένα αέναο συναγωνισμό ματαιοδοξίας. Τα παραδείγματα αφθονούν -ειδικά στην αρχιτεκτονική. Ας δούμε μερικά από τη Σαντορίνη.

Το πασίγνωστο χαρακτηριστικό γνώρισμα της τοπικής κτιριοδομίας, οι θόλοι, οφείλουν τη διάδοσή τους σε ένα είδος 'φυσικής δικαιοσύνης': η απουσία νερού -άρα και δομικής ξυλείας- αντισταθμίζεται από την αφθονία της ηφαιστειογενούς Θηραϊκής γης, ενός είδους φυσικού τσιμέντου. Αυτό το τοπικό υλικό διευκόλυνε την εξάπλωση της θολοδομίας από πέτρα, συμβαδίζοντας μορφολογικά με τις θολωτές σπηλιές. Με τη πάροδο του χρόνου η σχετική τεχνογνωσία αναπτύχθηκε τόσο πολύ που ακόμη και μικρά & ευτελή κτίσματα -όπως καμαράκια στα χωράφια ή στάβλοι- καλύπτονται με θόλους ή σταυροθόλια. Προφανώς αυτή ήταν για αιώνες η πιο φτηνή, εύκολη και ανθεκτική λύση για τη γεφύρωση ανοιγμάτων. Ένα προϊόν ανάγκης με ισχυρές μορφολογικές επιπτώσεις σε ευρεία κλίμακα. Μια κατασκευή τόσο συνηθισμένη όσο μια πλάκα μπετόν σήμερα.

::: Ο σταθμός των στεναγμών

Δείγμα υπονομευτικού σχεδιασμού;
08.07.09

Χθες είδα ένα όνειρο: Με διόρισαν, λέει, στην ‘Επιτροπή Προώθησης των Σιδηροδρόμων’! Μου φάνηκε περίεργο που ξαφνικά με θυμήθηκαν σε κάποια επιτροπή. Το απέδωσα σε λάθος, σαν αυτό που προκάλεσε μια μύγα στη ταινία ‘Brazil’ που έπεσε στον εκτυπωτή αλλοιώνοντας ένα όνομα και βάζοντας τον πρωταγωνιστή σε βάσανα. Ή μπορεί κάποιος να πρόσεξε μετά από πολλά χρόνια ότι η διπλωματική μου στο ΕΜΠ το 1974 ήταν για τον σταθμό του μετρό στον Ευαγγελισμό. Λόγω της πολυετούς έλξης που έχω για τα τραίνα -παρά τις συχνές τρικλοποδιές του ΟΣΕ- αποδέχτηκα τον διορισμό παραμερίζοντας την απορία μου.

Πήγα λοιπόν στη συνάντηση που μου είπαν, κι εκεί γνώρισα τα άλλα μέλη της επιτροπής. Ξαφνιάστηκα: Ήσαν όλοι γραμματείς και φαρισαίοι, από αυτούς που η ουσιαστική δουλειά τους είναι να στρώνουν το χαλί στις επιθυμίες των αφανών βοσκών μας. Αισθάνθηκα εντελώς αμήχανα και κατάλαβα ότι τελικά μάλλον έφταιγε η μύγα για τον διορισμό μου.

::: Ποιος έβαλε τον γάιδαρο στο κοτέτσι;

Οι κατεδαφίσεις γύρω από το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης
08.06.09

Είδα πρόσφατα στο βίντεο του GreekArchitects.gr την πασχαλινή κατεδάφιση μερικών από τα τέως διατηρητέα κτίρια γύρω από το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης. Δεν με ξάφνιασε βέβαια, ούτε αυτή η ‘εκκαθάριση’, ούτε οι προηγούμενες, ούτε οι επόμενες. Από τη στιγμή που επιλέχθηκε η συγκεκριμένη θέση για το νέο κτίριο-μαμούθ, η τύχη των πέριξ κτιρίων –διατηρητέων και μη- ήταν μονόδρομος. Και αυτοί που ελπίζουν για την επιβίωση των διατηρητέων της Αρεοπαγίτου, ας επιχειρήσουν να τα εντοπίσουν στον χάρτη της περιοχής στην ιστοσελίδα του μουσείου, όπου φαίνεται το μέλλον του τετραγώνου όπως το έχουν αποφασίσει οι προύχοντες. Βέβαια αν κάποιος από τους ‘παρείσακτους’ στο οικόπεδο του ΝΜΑ ήταν μια μεγάλη εκκλησία, τότε τα πράγματα θα ήσαν διαφορετικά…

::: Μαύρη & πράσινη ρυμοτομία

Μια ιδέα για την Αθήνα
05.05.09

Η πρόσφατη ανακοίνωση του νέου Ρυθμιστικού Σχεδίου της Αθήνας αναζωπύρωσε το δημοσιογραφικό ενδιαφέρον για τον βιότοπο των Αθηναίων. Εφημερίδες και κανάλια προβάλλουν σχετικές συνεντεύξεις ειδικών και μη, με κοινό στοιχείο το προφανές: η πολεοδομική οργάνωση της Πρωτεύουσας είναι διάτρητη και χρειάζεται μπαλώματα. Κυρίαρχο συμπέρασμα είναι ότι πρέπει –επιτέλους- να ενισχυθεί το αστικό πράσινο με ποικίλους τρόπους: δημιουργία πρασίνων θυλάκων με κατεδάφιση κτιρίων ή και ολοκλήρων τετραγώνων, ενοποίηση και πρασίνισμα των ακαλύπτων χώρων, πράσινα δώματα.

Αυτή η πράσινη εκστρατεία έχει να αντιμετωπίσει δύο πανίσχυρους εχθρούς: αφενός την ιερότητα της ακίνητης ιδιοκτησίας, και αφετέρου τη λατρεία του αυτοκινήτου που χαρακτηρίζουν τη σημερινή ελληνική πόλη. Η πρώτη συνεπάγεται μεγάλο κόστος απαλλοτριώσεων και δικαστικούς μαραθώνιους, παράλληλα με τη διχογνωμία των επιμέρους ιδιοκτητών –κάτι που πιο παλιά βραχυκύκλωσε το Ενεργό Οικοδομικό Τετράγωνο του Τρίτση. Η δεύτερη συνδέεται όχι μόνο με τη κυκλοφοριακή συμφόρηση, αλλά περισσότερο με την ανάγκη στάθμευσης, η οποία είναι αναντίρρητη και οδηγεί σε επεμβάσεις σαν αυτή στην Πλατεία Κύπρου.

::: Κρέας ή ψάρι;

Σκέψεις για τα ‘πράσινα’ κτίρια
09.04.09

Σκίτσο Valentin Druzhinin

Οι ανθρώπινες κατασκευές δεν είναι παρά μετασχηματισμοί των φυσικών στοιχείων. Κάθε κτίριο –αναπόφευκτα- προκαλεί αλλοίωση στο περιβάλλον, μικρή ή μεγάλη σε έκταση και διάρκεια. Είναι μια διαδικασία που αρχίζει π.χ. με το κόψιμο των δέντρων που εμποδίζουν στο οικόπεδο, τις εκσκαφές των θεμελίων, και το ροκάνισμα του λόφου για το αμμοχάλικο. Συνεχίζεται αργότερα με τα λύματα του βόθρου, την εξόρυξη του πετρελαίου και τα καυσαέρια του καλοριφέρ, φτάνοντας μέχρι τη τελική μετατροπή του σε μπάζα. Πρόκειται για το λεγόμενο ‘οικολογικό αποτύπωμα’ του κτιρίου, που δεν είναι παρά η έκταση της Γης η οποία επηρεάζεται με κάποιο τρόπο από τη κατασκευή, τη χρήση και τον θάνατό του. Μια έκταση που σίγουρα ξεπερνά κατά πολύ τα όρια του οικοπέδου, φτάνοντας ακόμη και σε μακρινές περιοχές που δύσκολα φαντάζεται κανείς.

Αυτό το γνώρισμα διαφέρει από το ένα κτίριο στο άλλο, έστω και αν έχουν το ίδιο μέγεθος, λειτουργία, ή κόστος, μοιάζοντας κάπως με τις διαφορές στους ανθρώπινους χαρακτήρες: Υπάρχουν κτίρια άπληστα, βάναυσα, εγωκεντρικά, απαιτητικά προς το περιβάλλον, που ζητούν πολλά και προσφέρουν λίγα. Άλλα πάλι είναι ολιγαρκή, ευγενικά, ανοιχτόκαρδα, εναρμονισμένα με τη φύση που τα γέννησε και τα τρέφει, που ζητούν λίγα και προσφέρουν πολλά.

Κτίρια σαν τα τελευταία ακούγονται συχνά με ποικίλα ονόματα: βιοκλιματικά, ενεργειακά, οικολογικά, παθητικά, οργανικά, βιώσιμα. Ονομασίες που διαφέρουν λίγο ως καθόλου, όλες με τον ίδιο κοινό παρονομαστή: Αναφέρονται σε κτίρια που σέβονται το περιβάλλον όσο και τον άνθρωπο. Επιτρέψτε μου να τα ονομάζω εδώ ‘πράσινα’.

::: Το τζίνι

Ένα παραμύθι που φωτίζει μερικά άλλα
08.02.09

Σκίτσο του Chris Madden ©

Κάποιο βράδυ, ξεπήδησε ξαφνικά απ’ το λυχνάρι μου ένα παντοδύναμο τζίνι και μου λέει ότι θα κάνει όποια θαύματα του ζητήσω. Όντας άτομο με οικολογική συνείδηση, του ζητώ βοήθεια για να λυθούν μερικά φλέγοντα προβλήματα που, παρά τις προσπάθειές μας να τα λύσουμε, ταλαιπωρούν εμάς και τον πλανήτη όλο και πιο πολύ.

Το θαύμα #1 είναι μια εκπληκτική εφεύρεση για να κινούμε τα αυτοκίνητά μας δωρεάν και χωρίς καυσαέρια ή ηχορρύπανση. Το τζίνι υπάκουσε αμέσως.

Το θαύμα #2 είναι να μεταμορφώσει μαγικά όλα τα εργοστάσια της ΔΕΗ, ώστε από αύριο να χρησιμοποιούμε μόνο ανανεώσιμες πηγές ενέργειας για το ρεύμα μας. Ζαπ, η μεταμόρφωση έγινε!

Το θαύμα #3 έχει να κάνει με τα σκουπίδια: Το τζίνι αντικαθιστά όλες τις χωματερές με ΧΥΤΑ και κάνει την ευρεία ανακύκλωση πραγματικότητα!

Ζητώ και ένα τέταρτο θαύμα –αυτό αφορά τα κτίρια: Έτσι, το θαυματουργό τζίνι μετατρέπει όλα τα δομικά υλικά σε ‘οικολογικά’ (ό,τι και να σημαίνει αυτό), και όλα τα κτίριά μας γίνονται υγιεινά και αυτάρκη σε ενέργεια.

Πριν προλάβω να ζητήσω κι άλλα θαύματα –για το νερό, τα δάση, και τα λύματα- το τζίνι εξαφανίστηκε όσο ξαφνικά ήλθε. Δεν με πείραξε πολύ η εξαφάνιση, γιατί ήδη με τις 4 μαγικές αλλαγές λύθηκαν σημαντικά προβλήματα που ταλανίζουν εμάς και τον βιότοπό μας.